مرز دین داری، اخلاق و کرامت انسانی است

حجت الاسلام جواد طاهری، پژوهشگر دینی، در گفت وگو با ایکنا خراسان رضوی درخصوص «دین داری اخلاق مدار؛ ضرورت پرهیز از افراط و تفریط»، اظهار کرد: انسان موجودی شگفت انگیز و بسیار قدرتمند است. همین انسان از زاویه ای دیگر، بسیار ضعیف و بیچاره است. اگر نفس او درست تربیت شود، قوی و مفید می شود وگرنه ذلیل و خطرناک خواهد شد. از این رو، پیدا کردن راه مستقیم و پیشگیری از انحرافات، نیاز به تقویت نیروی عقلانی دارد.

وی با تأکید بر ضرورت خواندن کتب منطق، آشنایی با مغالطات و لزوم آشنایی با فلسفه و کلام در مسائل عقیدتی، افزود: آشنایی با دین و امور وحیانی و مسائل فراتر از عقل از طریق قرآن و حدیث واجب است؛ زیرا عقل فقط از روی نشانه های قطعی به وجود روح پی می برد، اما با حقیقت آن آشنا نیست و از این رو نیازهای آن را نمی داند. بنابراین، دین تحریف نشده اسلام به کمک عقل می آید. در این میان، غذای روح، علم، محبت و عبادت است که به تغذیه روح انسان می پردازد؛ لذا انسان باید با گوهر وجودی خود آشنا باشد و بداند که فقط موجودی جسمانی و دنیایی نیست و باید نسبت به خود جدی، حساس و قدرشناس و شاکر خدا باشد. مراقب نفس خود باشد تا گرفتار خودتحقیری و همچنین گرفتار تکبر نشود. بددهان و غیبت کننده بندگان خدا نباشد و همیشه مشغول مطالعه و تهذیب نفس باشد.

این پژوهشگر دینی بیان کرد: برای دین داری عاقلانه و اخلاق مدار، باید انسان اسلام ناب را بشناسد، دشمن اصلی بشریت را بشناسد، عقل و وحی را بشناسد و با الگوهای معصوم(ع) آشنا باشد و خود را با آنها تنظیم کند.

وی با بیان اینکه افراط و تفریط ریشه در جهل به حدود شرعی و عقلی دارد، تصریح کرد: دین داری ضداخلاقی زمانی شکل می گیرد که انسان سلیقه شخصی خود را با حکم خدا قاطی کند. در آیه 90 سوره «اسراء» آمده است: «وَکُلَّ شَیءٍ خَلَقناهُ مِقداراً؛ خداوند همه چیز را با اندازه آفریده است». هرگونه عملی که از این اندازه خارج شود، چه به سمت افراط و چه به سمت تفریط برود، مخلوق انسان است، نه خدا.

طاهری بیان کرد: همچنین خداوند در آیه 3 سوره «معراج» می فرماید: «وَما یَکونُ مُؤمِنًا مَن لَم یَکُن یُکَلِّفُ نَفسَهُ». مؤمن کسی نیست که خود را در تنگناهای غیرمنطقی و سخت گیری های بی مورد قرار دهد؛ لذا این آیه مستقیماً با افراط در عبادت و سخت گیری های ضداخلاقی مبارزه می کند.

وی همچنین به روایتی از پیامبر(ص) اشاره کرد که فرمودند: «اِنَّ الدّینَ یَسیرٌ، فَخُذوا مِنَ اَلسُّنَّةِ ما تَستَطیعونَ»؛ دین آسان است، پس از سنت آنچه را که توان دارید بگیرید، بیان کرد: این حدیث نشان می دهد دین داری واقعی با توانایی و ظرفیت انسان متناسب است، نه با افراط در سخت گیری. امام علی(ع) نیز در نهج البلاغه می فرمایند: «اَلدّینُ اَلسَّهولَةُ»؛ دین، آسانی است.

عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور کاشمر، یکی از شایع ترین رفتارهای ضداخلاقی به نام دین را خشونت کلامی و تحقیر دانست و گفت: قرآن و سیره، رحمت را معیار اصلی سنجش دین داری قرار داده است؛ به طوری که در آیه 125 سوره «آل عمران» می فرماید: «...فَما رَحِمَتَهُمُ الرَّحمنُ...؛ پس رحمتی که بر ایشان نازل شد، از رحمت های خداست». یا در آیه 21 سوره «فاطر» آمده است: «... وَما أَرسَلناکَ إِلّا رَحمَةً لِلعالَمینَ؛ و ما تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم». این آیه نشان می دهد که رحمت، هدف اصلی بعثت نبی است. هر رفتاری که رحمت را از بین ببرد، حتی اگر به نام دین باشد، خلاف هدف اصلی دین است. در روایتی پیامبر(ص) فرمودند: «اَرحَموهُم یَرحَموکُم»؛ به آنان رحم کنید تا خدا به شما رحم کند. امام علی(ع) در نامه به مالک اشتر تأکید می کنند که حاکم و دیندار باید «رَقیقُ القَلب» (نرم دل) باشد، نه «عَلیٌّ» (سخت گیر و خشک). ایشان می فرمایند: «وَلا تَکُنَّ اَنتَ اَکثَرَ اَلسُّوءِ»؛ تو بیشترین زیانکار نباش.

وی با تأکید بر اینکه افراط و تفریط اغلب ناشی از عمل بدون تفکر است، اظهار کرد: قرآن مدام انسان را به تفکر دعوت می کند تا از گمراهی های کورکورانه در امان بماند. گفت خداوند در آیه 44 سوره «انفال» می فرماید: «... کَذالِکَ لِتَستَبینَ سَبیلُ اَللّهِ وَ تَستَبینَ سَبیلُ اَلکافِرینَ؛ تا راه خدا روشن شود و راه گمراهان روشن شود.» همچنین در آیه 19 سوره «انبیاء» آمده است: «... وَکُلُّ شَیءٍ عِندَهُ بمِقدارٍ؛ هر چیزی نزد خدا به میزان است». امام علی(ع) نیز در خطبه 117 نهج البلاغه می فرمایند: «اِعلَم اَنَّ خَیرَ اَلسِّیَرِ اَلسَّیرَةُ اَلی اَلسَّیرَةِ اَلی اَلسَّیرَةِ اَلی اَلسَّیرَةِ»؛ باید بدانید که نیکوترین روش ها، روش میانه روی است. این جمله تأکید بر تفکر در روش دارد. پیامبر(ص) در روایتی تأکید می کنند: «اَکثَروا مِن ذکْرِ اَللّهِ وَ اِذکَروهُ ذکراً کَثیراً»؛ ذکر باید با تفکر همراه باشد، نه با تکرار کلامی بدون معنا.

طاهری گفت: هرگونه دین داری که به توهین، تحقیر یا آسیب به کرامت منجر شود، دین داری ضداخلاقی است. قرآن و سیره، کرامت انسانی را مقدس می دانند؛ به طوری که در آیه 13 سوره «اسراء» آمده است: «وَلا تَقولَنَّ لِشَیءٍ اِنّی فَاعِلُهُ غَداً...؛ و به هیچ چیز نگو... مگر با اذن خدا». این آیه مانع از خودبزرگ بینی و افراط در اراده شخصی می شود. همچنین در آیه 63 سوره «حجرات»، خداوند می فرماید: «... وَلا تَقولُوا لِلمُؤمِنینَ رِجسٌ...؛ و به مؤمنان نگویید پلیدید». این آیه مستقیماً با رفتارهای ضداخلاقی که با برچسب دین به دیگران تحمیل می شود، مبارزه می کند. همچنین در جنگ احزاب، وقتی سوره احزاب نازل شد و تأکید بر احترام به خانواده و عدم تجاوز به حریم خصوصی شد، پیامبر(ص) شخصاً به رعایت این حریم ها پایبند بودند. امام علی(ع) نیز در حکومت، وقتی با مخالفان سیاسی برخورد می کرد، هرگز از توهین کلامی یا تحقیر استفاده نمی کرد، بلکه با منطق و رفق برخورد می کرد.

وی تصریح کرد: برای فاصله گرفتن دین داری از افراط، تفریط و رفتارهای ضداخلاقی، توجه به این موارد ضروری است و باید همیشه به مقدار و حدود الهی پایبند بود. باید رحمت معیار اصلی سنجش رفتار قرار گیرد، قبل از عمل، تفکر و تدبر صورت گیرد و مسئله کرامت انسانی و احترام به دیگران در اولویت باشد. با در نظر گرفتن این مسائل، دین داری از افراط و سخت گیری بی مورد، تفریط و بی توجهی به احکام و همچنین دین داری ضداخلاقی و استفاده از دین برای تحقیر دیگران نجات می یابد.

انتهای پیام